بیماری یرقان و تمام چیزهایی که باید درباره آن بدانید
منبع: https://rasanika.com
یرقان یا زردی حالتی است که در اثر تجمع بیلیروبین در خون ایجاد شده و با زردی پوست و چشمها شناخته میشود. این بیماری میتواند ناشی از مشکلات کبدی، صفراوی یا خونی باشد و در بزرگسالان اغلب نشانه یک اختلال جدی است. علائم آن شامل خستگی، خارش پوست، تیره شدن ادرار و روشن شدن مدفوع است. درمان بسته به علت متفاوت است و میتواند شامل دارو، جراحی، تغییر سبک زندگی یا در موارد شدید پیوند کبد باشد.
آنچه در این مقاله میخوانید
یرقان (زردی) در اثر تجمع بیلیروبین در خون رخ میدهد و با زرد شدن پوست و سفیدی چشم شناخته میشود.
علت اصلی یرقان در بزرگسالان معمولاً بیماریهای کبدی مانند هپاتیت، سیروز یا انسداد مجاری صفراوی است.
تشخیص یرقان با آزمایش خون، سونوگرافی و در موارد مشکوک به سرطان یا بیماری مزمن، نمونهبرداری کبد انجام میشود.
درمان یرقان به عامل زمینهای بستگی دارد؛ شامل دارو، تغییر رژیم غذایی، جراحی رفع انسداد و در موارد نارسایی شدید کبد، پیوند کبد.
یرقان به خودیخود کشنده نیست اما نشانه بیماریهای خطرناک است و در صورت عدم درمان بهموقع میتواند به عوارض جدی مانند نارسایی کبد منجر شود.
بیماری یرقان یا زردی یکی از اختلالات شایع کبدی و صفراوی است که به دلیل تجمع بیش از حد بیلیروبین در خون رخ میدهد و با زرد شدن پوست، سفیدی چشم و غشاهای مخاطی شناخته میشود. این بیماری میتواند در هر سنی ایجاد شود، اما در بزرگسالان اغلب نشانهای از مشکلات جدی مانند هپاتیت، سیروز یا انسداد مجاری صفراوی است. شدت یرقان بسته به میزان بیلیروبین متفاوت بوده و میتواند از زردی خفیف تا تغییر رنگ قهوهای پوست متغیر باشد. در ادامه این مقاله با علل، علائم، روشهای تشخیص و درمان یرقان آشنا میشوید تا با آگاهی بیشتر، بهترین تصمیم را برای سلامت خود بگیرید.
بیماری زردی یا یرقان چیست؟
بیماری زردی یا یرقان اختلالی است که در اثر افزایش سطح بیلیروبین خون ایجاد میشود و با تغییر رنگ پوست، سفیدی چشم و غشاهای مخاطی به زردی شناخته میشود. بیلیروبین یک رنگدانه صفراوی زرد مایل به نارنجی است که از تجزیه گلبولهای قرمز بهوجود میآید و بهطور طبیعی از طریق کبد و صفرا دفع میشود. تجمع بیش از حد این ماده در بدن باعث بروز زردی میشود و شدت آن به مقدار بیلیروبین بستگی دارد؛ از زردی خفیف تا تیرگی قهوهای. این بیماری میتواند در هر سنی رخ دهد و در بزرگسالان اغلب نشانه مشکلات کبدی یا صفراوی است.
متن انگلیسی:
Jaundice, also known as hyperbilirubinemia, is defined as a yellow discoloration of the body tissue resulting from the accumulation of excess bilirubin. Deposition of bilirubin happens only when there is an excess of bilirubin, and this indicates increased production or impaired excretion.
ترجمه فارسی:
یرقان یا هایپربیلیروبینمی به تغییر رنگ زرد بافتهای بدن گفته میشود که در اثر تجمع بیش از حد بیلیروبین ایجاد میگردد. رسوب بیلیروبین تنها زمانی رخ میدهد که مقدار آن در بدن افزایش یابد و این موضوع نشاندهنده تولید بیشازحد یا اختلال در دفع بیلیروبین است.به نقل از ncbi
علائم یرقان چیست؟
گاهی بیماری یرقان بدون علائم و نشانه است و به صورت ناگهانی سروکلهاش پیدا میشود. سرعت رشد بیماری و دلایل زمینهای روی شدت نشانههای بیماری تأثیر میگذارند. زردی کوتاهمدت عمدتاً به خاطر عفونت است و علائم زیر را در فرد ایجاد میکند:
تب و لرز
درد شکم
علائم شبه آنفولانزا
تغییر در رنگ پوست
ادرار تیره رنگ و یا مدفوع به رنگ روشن یا خاک رسی
درد شکم (معمولاً در قسمت فوقانی سمت راست بدن)
اسهال
خونریزی یا کبودی آسان
خارش پوست
بیاشتهایی
مریضی یا بیحالی
لاغری ناخواسته
زرد شدن رنگ پوست و سفیدی چشم.
علائم یرقان در بزرگسالان
علائم یرقان در بزرگسالان معمولاً به صورت تغییر رنگ پوست و سفیدی چشم به زردی ظاهر میشود، اما نشانههای دیگری نیز وجود دارد که به شناسایی بیماری کمک میکند. از مهمترین علائم میتوان به خستگی و ضعف عمومی، کاهش اشتها و کاهش وزن تدریجی، خارش شدید پوست به دلیل تجمع نمکهای صفراوی، تهوع و استفراغ، تیره شدن رنگ ادرار و روشن شدن یا خاکستری شدن مدفوع اشاره کرد. در برخی موارد نیز بیماران دچار تب، درد در ناحیه بالای شکم (بهویژه سمت راست) یا احساس نفخ میشوند. همچنین یرقان در کودکان میتواند به شکل مشابه یا با نشانههای متفاوت بروز کند.
علائم یرقان شامل زرد شدن پوست و چشمها، خستگی، خارش پوست و تغییر رنگ ادرار و مدفوع است.
علت بیماری یرقان چیست؟
بیماری یرقان زمانی رخ میدهد که بیلیروبین بهطور غیرطبیعی در خون تجمع پیدا کند و کبد یا مجاری صفراوی نتوانند آن را دفع کنند. این اختلال میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود که مهمترین آنها عبارتاند از:
تب زرد و پانکراتیت حاد
انسداد کیسه صفرا یا مجاری صفراوی
آسیب موقت یا دائمی کبد
افزایش شدید تخریب گلبولهای قرمز (همولیز)
هپاتیتهای ویروسی A، B، C، D و E
هپاتیت خودایمنی
بیماری کبدی الکلی و سیروز
سندرم گیلبرت (اختلال ارثی در متابولیسم بیلیروبین)
سرطان کبد یا پانکراس
تالاسمی و کمخونی داسی شکل
کمخونی همولیتیک ایمنی ناشی از داروها
انواع یرقان کدامند؟
یرقان یا زردی به سه نوع اصلی تقسیم میشود: یرقان پیشکبدی که بر اثر تخریب بیشازحد گلبولهای قرمز ایجاد شده و باعث افزایش بیلیروبین غیرمستقیم میشود، یرقان کبدی که به دلیل آسیب یا اختلال عملکرد سلولهای کبدی رخ داده و هر دو نوع بیلیروبین را افزایش میدهد، و یرقان پسکبدی یا انسدادی که به علت انسداد مجاری صفراوی ایجاد شده و با افزایش بیلیروبین مستقیم همراه است. تشخیص نوع یرقان اهمیت زیادی دارد، زیرا رویکرد درمانی در هر مورد متفاوت خواهد بود.
نوع یرقان | علت اصلی | نمونه بیماریها |
یرقان پیشکبدی (همولیتیک) | تخریب بیش از حد گلبولهای قرمز و افزایش تولید بیلیروبین | تالاسمی، کمخونی داسی شکل، کمخونی همولیتیک |
یرقان کبدی (هپاتوسلولار) | آسیب یا التهاب سلولهای کبدی و کاهش توان پردازش بیلیروبین | هپاتیت ویروسی، هپاتیت خودایمنی، سیروز، بیماری کبدی الکلی |
یرقان پسکبدی (انسدادی) | انسداد مسیر دفع صفرا و تجمع بیلیروبین در خون | سنگ صفرا، سرطان پانکراس، تومورهای کبدی یا صفراوی |
انواع یرقان
عوارض یرقان چیست؟
یرقان در بسیاری از موارد نشانهای از یک بیماری زمینهای است و بسته به شدت و علت میتواند عوارض مختلفی ایجاد کند. تجمع بیلیروبین در بدن نهتنها باعث تغییر رنگ پوست و چشم میشود، بلکه ممکن است سلامت عمومی فرد را نیز تحت تأثیر قرار دهد. مهمترین عوارض یرقان عبارتاند از:
خستگی، بیحالی و کاهش انرژی
خارش پوست به دلیل رسوب نمکهای صفراوی
تهوع، استفراغ و بیاشتهایی
تیره شدن رنگ ادرار و روشن شدن مدفوع
اختلال در هضم چربیها و کاهش وزن تدریجی
در موارد شدید، آسیب دائمی به کبد یا بروز سیروز
افزایش خطر ابتلا به عفونتهای کبدی یا صفراوی
عوارض یرقان میتواند شامل خارش پوست، خستگی، مشکلات گوارشی، آسیب کبدی و در موارد شدید نارسایی کبد باشد.
آیا یرقان کشنده است؟
یرقان بهخودیخود یک بیماری کشنده نیست، بلکه نشانهای از وجود یک مشکل زمینهای در بدن است. در بسیاری از موارد مانند یرقان خفیف یا موقتی ناشی از هپاتیت ویروسی ساده یا اختلالات گذرا، با درمان بهبود پیدا میکند. اما اگر علت یرقان بیماریهای جدیتری مثل سیروز، نارسایی کبد، سرطان کبد یا انسداد شدید مجاری صفراوی باشد و درمان بهموقع انجام نشود، میتواند به عوارض خطرناک و حتی مرگ منجر شود. بنابراین اهمیت یرقان در بزرگسالان بیشتر به دلیل بیماریهای زمینهای است که آن را ایجاد میکنند و نیاز به بررسی و درمان فوری دارند.
تشخیص بیماری یرقان چگونه است؟
تشخیص بیماری یرقان با مشاهده تغییر رنگ پوست و چشمها آغاز میشود، اما برای تعیین علت اصلی نیاز به بررسیهای تخصصیتر است. پزشک ابتدا شرححال و معاینه فیزیکی انجام میدهد و سپس آزمایشها و تصویربرداریهای لازم را تجویز میکند. مهمترین روشهای تشخیص یرقان شامل موارد زیر است:
آزمایش خون برای اندازهگیری سطح بیلیروبین، آنزیمهای کبدی و شمارش گلبولهای قرمز
سونوگرافی کبد و کیسه صفرا برای بررسی وجود سنگ صفرا، تومور یا انسداد مجاری صفراوی
سیتی اسکن یا MRI شکم برای ارزیابی دقیقتر ساختار کبد و پانکراس
نمونهبرداری (بیوپسی) از کبد در صورت مشکوک بودن به بیماریهای مزمن یا سرطان
تستهای ویروسی برای تشخیص هپاتیت A، B، C و سایر عفونتهای کبدی
درمان یرقان چگونه است؟
درمان یرقان به علت اصلی بروز آن بستگی دارد و رویکرد یکسانی برای همه بیماران وجود ندارد. در موارد خفیف، بهویژه در نوزادان، یرقان ممکن است خودبهخود برطرف شود؛ اما در بزرگسالان معمولاً نیاز به درمان علت زمینهای دارد. مهمترین روشهای درمان یرقان عبارتاند از:
دارودرمانی برای کاهش التهاب کبد یا کنترل عفونتهای ویروسی مانند هپاتیت
قطع مصرف الکل و داروهای آسیبزننده به کبد در صورت وجود بیماری کبدی الکلی یا سمیت دارویی
جراحی یا آندوسکوپی برای رفع انسداد مجاری صفراوی ناشی از سنگ کیسه صفرا یا تومور
درمان بیماریهای خونی مانند تالاسمی یا کمخونی همولیتیک برای کاهش تخریب گلبولهای قرمز
استفاده از فتوتراپی (نوردرمانی) برای درمان زردی نوزاد به منظور تجزیه بیلیروبین اضافی
در موارد شدید و نارسایی کبدی، پیوند کبد بهعنوان درمان قطعی در نظر گرفته میشود
درمان یرقان نوزادان معمولاً با نوردرمانی (فتوتراپی) و در موارد شدید با تعویض خون انجام میشود.
درمان یرقان در بزرگسالان
درمان یرقان در بزرگسالان وابسته به علت زمینهای آن است و بر مدیریت بیماریهای کبدی، صفراوی یا خونی متمرکز میشود. اگر یرقان به دلیل هپاتیت ویروسی ایجاد شده باشد، داروهای ضدویروس یا داروهای حمایتی برای کاهش التهاب کبد تجویز میشوند. در موارد سیروز یا بیماری کبدی الکلی، تغییر سبک زندگی شامل قطع مصرف الکل، رعایت رژیم غذایی سالم و استفاده از داروهای تقویتی کبد ضروری است. اگر انسداد در مجاری صفراوی علت یرقان باشد، درمان شامل آندوسکوپی، جراحی یا برداشتن سنگ صفرا و در برخی موارد درمان تومور است. برای بیماران مبتلا به کمخونیهای همولیتیک یا تالاسمی، داروهای کنترلکننده تخریب گلبولهای قرمز یا انتقال خون به کار میرود. در موارد پیشرفته که کبد دچار نارسایی شدید شود، پیوند کبد تنها گزینه درمانی قطعی خواهد بود.
درمان خانگی یرقان
درمان خانگی یرقان جایگزین درمان پزشکی نیست، اما میتواند به کاهش علائم و حمایت از عملکرد کبد کمک کند. رعایت سبک زندگی سالم و اصلاح رژیم غذایی نقش مهمی در بهبود وضعیت بیماران دارد. مهمترین روشهای مراقبت و درمان خانگی یرقان عبارتاند از:
نوشیدن آب کافی برای جلوگیری از کمآبی و دفع بهتر سموم
مصرف میوهها و سبزیجات تازه مانند هویج، کلم بروکلی، چغندر و سبزیهای برگ سبز برای تقویت کبد
پرهیز از غذاهای چرب، سرخکردنی و پرنمک که فشار بیشتری بر کبد وارد میکنند
محدود کردن مصرف قهوه، الکل و نوشیدنیهای گازدار
استفاده از منابع پروتئین سبک و سالم مانند ماهی، مرغ بدون پوست و حبوبات پخته
استراحت کافی برای کمک به بازسازی سلولهای کبدی
مصرف آبمیوههای طبیعی مثل آب لیمو، آب هویج یا آب انار برای بهبود فرآیند سمزدایی بدن
برای درمان یرقان چه بخوریم؟
رژیم غذایی مناسب میتواند نقش مهمی در بهبود و تسریع روند درمان یرقان داشته باشد و به کبد کمک کند تا بیلیروبین اضافی را بهتر دفع کند. در این شرایط، مصرف مواد غذایی سبک، کمچرب و سرشار از ویتامین و آنتیاکسیدان توصیه میشود. بهترین خوراکیها برای درمان یرقان عبارتاند از:
میوههای تازه مانند سیب، پرتقال، پاپایا، انار و انگور
سبزیجات برگ سبز مثل اسفناج، کلم بروکلی و جعفری برای تقویت عملکرد کبد
آب هویج، آب لیمو و آب چغندر برای کمک به سمزدایی بدن
غلات سبوسدار مانند برنج قهوهای، جو دوسر و نان سبوسدار
پروتئینهای سبک مثل مرغ بدون پوست، ماهی بخارپز و حبوبات پخته
لبنیات کمچرب به مقدار متعادل مانند ماست و شیر پاستوریزه
همچنین باید از مصرف غذاهای پرچرب، سرخکردنی، پرنمک، نوشیدنیهای الکلی و گازدار خودداری شود تا فشار اضافی به کبد وارد نشود.
راهی برای پیشگیری از یرقان وجود دارد؟
پیشگیری از یرقان به معنای حفظ سلامت کبد و جلوگیری از تجمع بیلیروبین در خون است. رعایت سبک زندگی سالم و داشتن رژیم غذایی متعادل نقش مهمی در کاهش خطر این بیماری دارد. برای پیشگیری از یرقان توصیه میشود مصرف میوهها و سبزیجات تازه، آب کافی و غذاهای کمچرب را در برنامه روزانه قرار دهید و از مصرف الکل، دخانیات و غذاهای سرخکردنی یا پرادویه خودداری کنید. واکسیناسیون هپاتیت A و B، رعایت بهداشت فردی، شستن دستها و پرهیز از مصرف آب و غذای آلوده نیز راهکارهای مهمی در کاهش خطر ابتلا هستند. در طب سنتی نیز مصرف خوراکیهای خنککننده بدن و پرهیز از زیادهروی در گوشتهای سنگین توصیه شده است، هرچند این موارد باید در کنار روشهای علمی و با نظر پزشک انجام شوند.
نتیجه گیری
یرقان نشانهای مهم از وجود اختلالات کبدی، صفراوی یا خونی است و نباید نادیده گرفته شود. اگرچه در برخی موارد خفیف بهویژه در نوزادان خودبهخود برطرف میشود، اما در بزرگسالان اغلب بیانگر بیماریهای زمینهای جدی است که نیاز به بررسی و درمان تخصصی دارند. توجه به علائم هشداردهنده، رعایت سبک زندگی سالم و مراجعه بهموقع به پزشک میتواند از بروز عوارض خطرناک پیشگیری کند. آگاهی از علل، علائم و راههای درمانی یرقان به شما کمک میکند با دیدی بازتر سلامت خود را مدیریت کنید.
پرسشهای متداول
بیماری های کبد میتوانند منجر به یرقان شوند؟
بله، بسیاری از بیماریهای کبد میتوانند منجر به یرقان شوند، زیرا کبد نقش اصلی در متابولیسم و دفع بیلیروبین دارد. زمانی که سلولهای کبدی آسیب ببینند یا عملکرد آن دچار اختلال شود، بیلیروبین بهطور کامل تجزیه و دفع نمیشود و در خون تجمع پیدا میکند. از مهمترین بیماریهای کبدی که باعث یرقان میشوند میتوان به هپاتیتهای ویروسی (A، B، C، D، E)، سیروز کبدی، بیماری کبدی الکلی، کبد چرب پیشرفته و سرطان کبد اشاره کرد. در این شرایط، یرقان معمولاً همراه با علائم دیگری مانند خستگی، تهوع، کاهش وزن و تغییر رنگ ادرار و مدفوع دیده میشود.
بیماری هایی که موجب یرقان یا زردی می شوند کدامند؟
بیماریهایی که موجب یرقان یا زردی میشوند، معمولاً به دلیل افزایش سطح بیلیروبین در خون و اختلال در عملکرد کبد، صفرا یا خون ایجاد میگردند. از مهمترین آنها میتوان به هپاتیتهای ویروسی، سیروز و بیماری کبدی الکلی، سرطان کبد و پانکراس، سنگ صفرا و انسداد مجاری صفراوی اشاره کرد. همچنین بیماریهای خونی مانند تالاسمی، کمخونی داسیشکل و کمخونیهای همولیتیک، در کنار اختلالات ارثی مانند سندرم گیلبرت و عفونتهایی همچون تب زرد یا پانکراتیت، از دیگر علل شایع بروز یرقان محسوب میشوند. شناخت این بیماریها به تشخیص سریعتر علت زردی و انتخاب روش درمانی مناسب کمک میکند.
داروی یرقان چیست؟
داروی مشخصی برای یرقان وجود ندارد، زیرا این وضعیت یک بیماری مستقل نیست بلکه نشانهای از مشکلات کبدی، صفراوی یا خونی است. درمان دارویی یرقان بسته به علت آن متفاوت است؛ برای مثال در هپاتیتهای ویروسی از داروهای ضدویروس استفاده میشود، در عفونتها آنتیبیوتیک یا داروهای ضدانگلی تجویز میگردد و در کمخونیهای همولیتیک ممکن است کورتیکواستروئیدها یا داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی مؤثر باشند. در مواردی مانند سندرم گیلبرت معمولاً نیازی به دارو نیست و مدیریت سبک زندگی کافی است. بنابراین انتخاب داروی یرقان باید بر اساس تشخیص دقیق پزشک متخصص انجام شود.
زردی زبان نشانه یرقان است؟
زردی زبان میتواند یکی از نشانههای یرقان باشد، اما همیشه بهطور مستقیم به این بیماری مربوط نیست. در یرقان، افزایش سطح بیلیروبین در خون باعث زرد شدن پوست، چشمها و گاهی زبان و غشاهای مخاطی میشود. با این حال، زردی زبان ممکن است دلایل دیگری مانند مصرف برخی داروها، عفونتهای دهانی، مشکلات گوارشی یا حتی مصرف غذاها و نوشیدنیهای رنگی هم داشته باشد. بنابراین اگر زردی زبان همراه با علائمی مثل زرد شدن چشمها، خستگی، تیره شدن ادرار یا روشن شدن مدفوع باشد، میتواند نشانهای از یرقان و اختلال کبدی باشد و نیاز به بررسی پزشکی دارد.