غده هیپوفیز چیست و چه وظایفی دارد؟

رسانیکامنبع: https://rasanika.com

غده هیپوفیز یکی از انواع غدد درون ریز بدن است و در بخشی از استخوان جمجمه که زین ترکی نام دارد (پایین مغز و پشت پل بینی) قرار گرفته است. شکل غده هیپوفیز به شکل دایره مانند و آویزان از هیپوتالاموس به نظر می‌رسد. هیپوفیز به ۲ بخش پیشین و پسین یا قدامی و خلفی تقسیم شده و نقش مهمی در تنظیم عملکرد بخش‌های مهمی مانند غده تیروئید، بیضه و تخمدان و غدد فوق کلیوی دارد. مشکلاتی مانند ایجاد تومور در این غده، روی عملکرد هیپوفیز و سایر بخش‌های بدن تاثیر می‌گذارد.

آنچه در این مقاله می‌خوانید

• غده هیپوفیز غده‌ای به اندازه نخود در پایه مغز است که به عنوان «غده مادر» شناخته می‌شود و عملکرد بیشتر غدد بدن را کنترل می‌کند.

• این غده به دو بخش پیشین (قدامی) و پسین (خلفی) تقسیم می‌شود؛ بخش پیشین هورمون‌های رشد، تیروئید، جنسی و پرولاکتین را ترشح می‌کند و بخش پسین هورمون‌های ضد ادرار و اکسی‌توسین را ذخیره می‌کند.

• شایع‌ترین مشکلات هیپوفیز شامل تومورهای خوش‌خیم، کم‌کاری یا پرکاری هورمون‌ها، آکرومگالی، دیابت بی‌مزه و سندرم کوشینگ است.

• علائم هشداردهنده مانند سردرد، خستگی، فشارخون بالا، تغییرات خلقی، ناباروری و رشد غیرعادی اندام‌ها نیازمند بررسی توسط متخصص غدد است.

• درمان بیماری‌های هیپوفیز به علت آن بستگی دارد و شامل دارو، جراحی (اغلب از راه بینی) یا پرتودرمانی می‌شود و تشخیص با ام‌آرآی و آزمایش خون و ادرار انجام می‌شود.

غده هیپوفیز، غده‌ای است که به عنوان غده مادر شناخته می‌شود و وظیفه‌ی کنترل بیشتر غده‌های بدن را به عهده دارد. این غده به اندازه یک نخود است و در پایه مغز، پشت پل بینی و مستقیما زیر هیپوتالاموس قرار دارد. اگر در عملکرد هیپوفیز مشکلی ایجاد شود مهم‌ترین و حیاتی‌ترین بخش‌های بدن تحت تأثیر قرار می‌گیرند. در واقع عملکرد غده هیپوفیز بر اندام‌های حیاتی بدن مانند مغز، پوست، انرژی و متابولیسم، خلق‌و‌خو، اندام‌های تولیدمثل، بینایی، رشد و موارد دیگر تأثیر می‌گذارد. در ادامه این مطلب همراه ما باشید تا بیشتر با کارکرد غده هیپوفیز، هورمون‌ها و بیماری‌های آن آشنا شویم.

آناتومی و نام هورمون های غده هیپوفیز چیست؟

غده هیپوفیز به انگلیسی Pituitary gland، ساختاری بسیار کوچک و بیضی‌شکل است که در پایه مغز قرار دارد. این غده بخشی از سیستم غدد و متابولیسم بدن است و یکی از غدد درون‌ ریز به شمار می‌آید. سیستم غدد و متابولیسم از مجموعه‌ای از غدد درون ریز و برون ریز تشکیل شده‌است که در کنار هم و با ترشح هورمون، بسیاری از عملکردهای بدن و متابولیسم یعنی سوخت‌وساز بدن را تنظیم و هماهنگ می‌کنند.

هیپوفیز با ساختاری که به شکل یک ساقه است به غده‌ی هیپوتالاموس متصل است. ارتباط هیپوتالاموس و هیپوفیز به این صورت است که در واقع وظیفه اصلی کنترل ترشح هورمون‌های بدن به عهده هیپوتالاموس است و هیپوفیز همچون یک کارگزار عمل می‌کند و وظایف را انجام می‌دهد. در کل می‌توان هیپوفیز را به ۲ بخش هیپوفیز پیشین و پسین تقسیم‌بندی کرد:

• هیپوفیز پیشین یا قدامی

• هیپوفیز پسین یا خلفی

جدول هورمون‌های هیپوفیز پیشین و پسین

هیپوفیز پیشین یا قدامی

این بخش از غده هیپوفیز از انواع مختلفی از سلول‌ ساخته شده است و هورمون‌های مختلفی تولید می‌کند که هر کدام بخش‌ مختلفی از بدن را کنترل می‌کند. هورمون های هیپوفیز پیشین عبارت‌اند از:

• هورمون رشد یا GH: وظیفه تنظیم رشد بدن در همه نقاط و تمرکز اصلی بر رشد استخوان و ماهیچه‌ها را دارد.

• هورمون محرک تیروئید یا TSH: تنظیم عملکرد غده تیروئید را برعهده دارد.

• هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک یا ACTH: غدد فوق کلیوی برای تنظیم قند خون و کنترل متابولیسم کورتیزول تولید می‌کنند. غده هیپوفیز با ترشح هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک به غدد فوق کلیوی دستور می‌دهد کورتیزول و هورمون‌های دیگر را ترشح کنند.

• هورمون محرک فولیکول یا FSH: تولید اسپرم و تخمک نیازمند هورمون محرک فولیکول است. همچنین این هورمون بر تولید هورمون استروژن تأثیر می‌گذارد.

• هورمون لوتئینی‌کننده LH: این هورمون جنسی باعث تحریک تخمک‌گذاری در زنان و تولید تستوسترون در مردان می‌شود.

• غده هیپوفیز و پرولاکتین یا PRL: زمانی‌که فردی فرزند به دنیا می‌آورد بخش قدامی غده هیپوفیز پرولاکتین ترشح می‌کند. این هورمون به تولید شیر در خانم‌ها کمک می‌کند.

• اندورفین‌ها: این هورمون‌ها در تسکین درد نقش مؤثری دارند و اثبات شده‌است که با مراکز لذت مغز ارتباط دارند.

• انکفالین‌ها: این هورمون‌ها عملکرد مشابهی با اندورفین‌ها دارند و در تسکین درد کمک می‌کنند.

• هورمون محرک بتا ملانوسیت: این هورمون در پاسخ پوست به اشعه‌ ایکس و اشعه ماوراء بنفش ترشح می‌شود. هورمون بتا ملانوسیت میزان تولید رنگ‌دانه پوست را کنترل می‌کند.

هیپوفیز پسین یا خلفی

بیشتر هورمون‌های لوب خلفی غده هیپوفیز در هیپوتالاموس تولید می‌شود و این بخش به‌عنوان انبار ذخیره‌کننده‌ی این هورمون‌ها عمل می‌کند. هورمون‌های اصلی این بخش عبارت‌اند از:

• وازوپرسین یا ADH: نام دیگر این هورمون ضد ادرار است. در واقع تمرکز اصلی این هورمون بر کنترل آب بدن است و مانع از این ‌می‌شود که بدن دچار کم آبی شود.

• اکسی توسین: این هورمون همانند پرولاکتین در تولید شیر مادر نقش دارد. از وظایف دیگر این هورمون می‌توان به تحریک انقباضات رحم در حین زایمان اشاره کرد.

عکس غده هیپوفیز را مشاهده می‌کنید.

بیماری‌ های غده هیپوفیز

مسائل مختلفی می‌توانند بر عملکرد غده هیپوفیز تأثیر بگذارند و عملکرد آن را مختل کنند. معمولا مشکلات غده هیپوفیز ناشی از ترشح کم یا زیاد هورمون‌ها هستند. یا ممکن است تومور هیپوفیز روی مکانیسم و وظیفه غده هیپوفیز تاثیر بگذارد. اختلال در عملکرد غده هیپوفیز آثاری را به‌دنبال دارد که در ادامه به بررسی این موارد می‌پردازیم:

• تومور غده هیپوفیز

• کم کاری هیپوفیز

• آکرومگالی

• دیابت بی مزه

• سندروم کوشینگ

• افزایش ترشح پرولاکتین

• ضربه به مغز و آسیب تروماتیک

• آپوپلکسی هیپوفیز

• بزرگ شدن غده هیپوفیز

• کوچک شدن غده هیپوفیز

۱. تومور‌های هیپوفیز

 تومور هیپوفیز معمولا خوش خیم است و سرطانی محسوب نمی‌شود. این تومورها ممکن است در روند ترشح یا آزادسازی هورمون از غده هیپوفیز مشکل ایجاد کنند. به عنوان مثال باعث پرکاری شوند یا کم کاری ایجاد کنند. به همین دلیل باید بررسی و درمان شوند.

۲. نارسایی یا کم‌ کاری هیپوفیز

زمانی که نارسایی یا کم‌ کاری هیپوفیز رخ می‌دهد به این معنی است که غده هیپوفیز شما یک یا چند هورمون را کمتر از مقدار مورد نیاز ترشح می‌کند. این بیماری بر عملکردهایی مانند رشد و عملکرد سیستم تولیدمثل تأثیر می‌گذارد. برای درمان کم کاری غده هیپوفیز در مردان و زنان، بهتر است به بهترین فوق تخصص غدد و هیپوفیز مراجعه کنید.

۳. آکرومگالی و غول‌ پیکری

اگر هیپوفیز شما هورمون رشد را بیش‌از‌حد تولید کند یا دچار پرکاری غده هیپوفیز مغز شوید، ممکن است بیماری غول‌پیکری یا ژیگانتیسم ایجاد شود. این بیماری باعث می‌شود که اندام‌های بدن به خصوص دست‌ها و پاها بیش‌از‌حد رشد کنند. در بیشتر اوقات این بیماری همراه با تومور‌های غده هیپوفیز بروز می‌کند.

بزرگ شدن غده هیپوفیز می‌تواند باعث سردرد و احساس گیجی شود.

۴. دیابت بی‌ مزه به دلیل مشکل هیپوفیز

دیابت بی مزه در نتیجه‌ی تولید کم هورمون ADH ایجاد می‌شود. این بیماری به دلایل مختلفی همچون آسیب سر، جراحی یا تومور به وجود می‌آید. زمانی که شما درگیر بیماری دیابت بی‌مزه می‌شوید، دائما احساس تشنگی به شما دست می‌دهد و در مقابل باید به‌طور مداوم  ادرار رقیقی را دفع کنید.

۵. سندروم کوشینگ و بیماری هیپوفیز

وقتی غده هیپوفیز هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک بیش‌ازحد ترشح می‌کند، سندرم کوشینگ ایجاد می‌شود. علت اصلی بروز این بیماری به دلیل وجود یک تومور در نزدیکی غده هیپوفیز است. از عوارض سندروم کوشینگ می‌توان به کبودی آسان، فشارخون بالا، کاهش و افزایش وزن اشاره کرد.

۶. هیپرپرولاکتینمی یا ترشح زیاد پرولاکتین

زمانی‌که مقدار هورمون پرولاکتین در خون شما زیاد باشد، هیپرپرولاکتینمی اتفاق می‌افتد. ناباروری و کاهش میل جنسی از عوارض این بیماری است. ترشح زیاد پرولاکتین باید توسط متخصص بررسی شود. ممکن است برای بررسی، نیاز به آزمایش خون داشته باشید.

۷. ضربه به مغز و آسیب تروماتیک

وقتی به سر شما ضربه وارد شود ممکن است روی غده هیپوفیز شما تأثیر بگذارد. آسیب تروماتیک مشکلاتی را در حافظه، ارتباط با دیگران و رفتار‌های شما به وجود می‌آورد. برای بررسی دقیق باید از دکتر متخصص مغز و اعصاب کمک گرفت.

۸. بزرگ شدن غده هیپوفیز

غده هیپوفیز به‌طور‌طبیعی به اندازه‌ی یک نخود است اما به دلایلی ممکن است این غده بزرگ شود. بزرگ‌شدن غده هیپوفیز باعث می‌شود بعضی هورمون‌ها بیشتر یا کمتر از مقدار موردنیاز تولید شوند. اگر غده هیپوفیز به اندازه‌ای بزرگ شود که به مغز و هیپوتالاموس فشار وارد کند مشکلات بینایی را در بر خواهد داشت.

علت بزرگ شدن غده هیپوفیز در زنان و مردان معمولا یکی از موارد زیر است:

• تومور هیپوفیز

• خون‌ریزی در غده هیپوفیز

• بیماری سارکوئیدوز (یک بیماری با علت عصبی که در آن التهاب در گره‌های لنفاوی، ریه‌ها، کبد و چشم‌ها ایجاد می‌شود)

• سایر بیماری‌ها یا عفونت‌ها

۹. کوچک شدن غده هیپوفیز

سندروم سلا یا خالی‌بودن جایگاه غده هیپوفیز اصطلاحی است که به کوچک‌شدن یا صاف‌شدن غده هیپوفیز گفته می‌شود. این مورد هم مانند بزرگ‌شدن غده هیپوفیز باعث اختلال در تولید هورمون‌ها در بدن می‌شود. علت کوچک شدن غده هیپوفیز معمولا یکی از موارد زیر است:

• تومور

• پرتودرمانی

• عمل جراحی

• ضربه

سردرد ناشی از غده هیپوفیز ممکن است به دلیل وجود تومور یا اختلال در ساختار غده هیپوفیز باشد.

علائم و روش تشخیص بیماری‌ های غده هیپوفیز

علائم بزرگ شدن غده هیپوفیز، تومور هیپوفیز یا مشکلات ساختاری دیگر ممکن است باهم تفاوت داشته باشند اما علائم مشترکی مانند سردرد، گیجی یا ضعف می‌تواند در آنها یکسان باشد و تقریبا به‌صورت عینی قابل مشاهده هستند. اگر علت اصلی این علائم مشخص شود، مسیر درمان هموارتر خواهد بود. به طور کلی بعضی از این علائم عبارت‌اند از:

• سردرد

• ضعف یا خستگی

• فشارخون بالا

• افزایش وزن غیرعادی

• مشکل خواب

• تغییرات در وضعیت روانی، از جمله نوسانات خلقی یا افسردگی

• ازدست‌دادن حافظه

• مشکلات باروری مانند ناباروری، اختلال نعوظ و پریودهای نامنظم

• رشد بیش‌از‌حد مو

• تولید شیر در‌حالی‌که فرزندی به دنیا نیاورده‌اید

برای تشخیص مشکل در کارایی غده هیپوفیز یا عملکرد هورمون های هیپوفیز، پزشک متخصص غدد ممکن است آزمایش هیپوفیز با تصویربرداری مانند ام آر آی هیپوفیز با تزریق یا بدون تزریق را برای شما تجویز کند. همچنین آزمایش خون و آزمایش ادرار هم برای بررسی در مراحل اولیه ممکن است لازم باشد.

علائم کم کاری هیپوفیز

اگر هیپوفیز کم‌کاری را در پیش بگیرد، بابت هر هورمونی که به اندازه‌ی کافی تولید نمی‌کند علائم متفاوتی بروز می‌کند. در ادامه به بررسی عوارض و علائم کمبود هر یک از هورمون‌ها می‌پردازیم:

• علائم کمبود هورمون رشد: مشکلات قد و کوتاهی قد

• علائم کمبود هورمون‌های LH و FSH: در زنان با کاهش تولید این هورمون‌ها، تولید تخمک و استروژن کاهش می‌یابد. در مردان اسپرم و تستوسترون کمتری در بیضه‌ها تولید می‌شود.

• علائم کمبود هورمون محرک تیروئید TSH: علائم کم‌کاری تیروئید مانند خستگی و پوست خشک

• کمبود هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک یا ACTH: وظیفه کمک به غدد آدرنال را دارد و استرس را کنترل می‌کند. علائم کمبود این هورمون ممکن است خستگی یا گیجی باشد.

• کمبود هورمون ضد ادرار یا ADH: ادرار زیاد، تشنگی شدید

درمان بیماری هیپوفیز

درمان بیماری هیپوفیز به علت، محل و نوع بیماری بستگی دارد. به عنوان مثال برای درمان تومور، ممکن است نیاز به پرتودرمانی یا جراحی باشد. در حالیکه برای درمان مشکلاتی مانند درمان کوچک شدن غده هیپوفیز یا کم کاری، ممکن است پزشک دارودرمانی (داروی تقویت غده هیپوفیز) و انجام آزمایش‌های دوره‌ای را کافی بداند. حتما برای بررسی درمان قطعی غده هیپوفیز با پزشک متخصص در ارتباط باشید.

عمل غده هیپوفیز

عمل جراحی هیپوفیز معمولا برای برداشتن تومور به کار می‌رود. انواع روش جراحی شامل جراحی تومور هیپوفیز از راه بینی و جراحی کرانیوتومی یا جراحی باز هستند. عمل غده هیپوفیز از راه بینی کم تهاجمی‌تر است و با ابزار اندوسکوپیک، پزشک تومور را از راه بینی یا دهان خارج می‌کند. جراحی باز معمولا برای موارد گسترده‌تر استفاده می‌شود و نیاز به باز شدن جمجمه دارد.

نتیجه گیری

غده هیپوفیز، غده‌ی کوچکی در بخش ساقه‌ی مغز است که از هیپوتالاموس آویزان شده‌است. این غده از دو بخش قدامی و خلفی تشکیل شده است. بیشتر هورمون‌های مهم از بخش قدامی ترشح می‌شوند و بخش خلفی بیشتر به عنوان محلی برای نگهداری هورمون‌های هیپوتالاموس عمل می‌کند.

هورمون‌های غده هیپوفیز رشد (GH)، متابولیسم (TSH)، تولیدمثل (LH و FSH) و بسیاری از عملکردهای مهم بدن را تنظیم می‌کنند اما خود این غده توسط هیپوتالاموس کنترل می‌شود. این غده کارهای زیادی انجام می‌دهد و تقریبا بر روی همه ارگان‌های بدن از جمله مغز، پوست، قلب، کلیه، اندام‌های تولیدمثلی و غیره تأثیر می‌گذارد. با این عملکرد گسترده می‌توان انتظار داشت که هرگونه اختلال در عملکرد این غده می‌تواند بیماری‌ها و اختلالت ثانویه‌ای ایجاد کند.

اگر بعد از مطالعه این مطلب احساس می‌کنید علائمی از بیماری‌های غده هیپوفیز دارید، حتما به متخصص غدد و متابولیسم مراجعه کنید.

پرسش‌های متداول

هیپوفیز بیش‌ فعال چیست؟

زمانی‌که غده هیپوفیز شما بیش‌از‌حد فعالیت داشته باشد، هورمون‌های را تولید می‌کند که مورد نیاز بدن شما نیست و این هورمون‌های اضافه اختلالاتی را در عملکرد بدن شما ایجاد می‌کند. هیپوفیز بیش‌فعال، هیپرهیپوفیز نام دارد و معمولا به‌دلیل وجود تومور خوش‌خیم غده هیپوفیز ایجاد می‌شود. سندرم کوشینگ و آکرومگالی نمونه‌های از هیپوفیز بیش‌فعال هستند.

سردرد ناشی از غده هیپوفیز به چه علت است؟

سردرد عارضه ناراحت کننده‌ای است که می‌تواند در فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد کند. در بیشتر مواقع سردرد علت پزشکی حادی ندارد و با درمان خانگی رفع می‌شود. اما همین سردرد در برخی مواقع علامت خطری برای بیماری‌های خطرناک است و نباید به‌صورت سرسری از آن بگذرید. آپوپلکسی هیپوفیز یک نمونه نادر است که با سردرد وجودش را هشدار می‌دهد.

کار غده هیپوفیز یا عملکرد غده هیپوفیز چگونه است؟

کار غده هیپوفیز نگهداری و ترشح هورمون‌هایی است که به شکل درون ریز ترشح می‌شوند و عملکرد دستگاه‌های مختلفی مانند غده تیروئید، غدد فوق کلیوی و تخمدان و بیضه را کنترل می‌کنند.

غده هیپوفیز کجاست؟

غده هیپوفیز یکی از انواع غدد درون ریز بدن است که در بخشی از استخوان جمجمه که زین ترکی نام دارد (پایین مغز و پشت پل بینی) قرار گرفته است.

غده هیپوفیز در کدام سمت سر قرار دارد؟

محل غده هیپوفیز درون جمجمه در پایه مغز است و در راستای بینی و در قسمت بالایی آن قرار گرفته است.

فعالیت غده هیپوفیز توسط چه چیزی کنترل می شود؟

در واقع وظیفه اصلی کنترل ترشح هورمون‌های بدن به عهده هیپوتالاموس است و هیپوفیز همچون یک کارگزار عمل می‌کند و وظایف را انجام می‌دهد.

ایا بزرگ شدن غده هیپوفیز خطرناک است؟

بزرگ شدن غده هیپوفیز می‌تواند روی عملکرد آن تاثیر بگذارد یا باعث علائمی مانند سردرد، تهوع، تغییرات قاعدگی، ریزش مو یا تغییراتی در قند و فشارخون شود.

ایا غده هیپوفیز کشنده است؟

غده هیپوفیز یکی از انواع غدد درون ریز مهم است و کشنده نیست. موردی که نگران کننده است، اختلال در عملکرد هیپوفیز به دلیل بیماری یا آسیب است.

استرس و غده هیپوفیز چه ارتباطی با هم دارند؟

استرس مهمترین تاثیر را در ترشخ هورمون کورتیزول از غده فوق کلیه دارد. استرس شدید و کورتیزول بالا، می‌تواند فشارخون را بالا ببرد و باعث اضافه وزن شود. در زنان هم استرس و غده هیپوفیز ممکن است با افزایش ترشح پرولاکتین، روند تخمک گذاری را به هم بریزد.

برای بررسی غده هیپوفیز به چه دکتری مراجعه کنیم؟

برای تشخیص بیماری‌های مربوط به غده هیپوفیز باید به متخصص غدد و متابولیسم مراجعه کنید. متخصص غدد، پزشکی است که مقدار طبیعی هورمون‌های شما را بررسی می‌کند و در صورت مشکلی در فعالیت غده هیپوفیز شما، آن را تشخیص می‌دهد.
بیماری‌های مربوط به غدد لنفاوی به‌سادگی و تنها از روی علائم تشخیص داده نمی‌شوند. عمدتا تشخیص مشکلات هورمونی مربوط به غده هیپوفیز در نتایج آزمایش بیماری‌های دیگر تعیین می‌شود. اما اگر شما احساس می‌کنید که بینایی‌تان به‌طور غیرطبیعی کاهش یافته است یا افزایش وزن غیزطبیعی داشته‌اید و یا از سردرد و خستگی رنج می‌برید، حتما به یک متخصص غدد مراجعه کنید.