مسواک زدن دندان کودک از چه سنی شروع شود؟ راهنمای کامل والدین از نوزادی تا مدرسه

رسانیکامنبع: https://rasanika.com

یکی از پرسش‌های پرتکرار والدین، مخصوصاً در سال‌های اول زندگی فرزندشان، این است که مسواک زدن دندان کودک دقیقاً از چه زمانی باید شروع شود. بعضی‌ها تصور می‌کنند تا وقتی همه دندان‌های شیری درنیامده‌اند، مراقبت جدی لازم نیست. برخی دیگر فکر می‌کنند دندان شیری چون در نهایت می‌افتد، اهمیت چندانی ندارد. اما واقعیت این است که مراقبت از دهان کودک، خیلی زودتر از چیزی که بسیاری از والدین تصور می‌کنند آغاز می‌شود؛ حتی پیش از رویش اولین دندان.

دندان‌های شیری فقط دندان‌هایی موقت نیستند. آن‌ها در جویدن غذا، یادگیری صحیح تلفظ کلمات، رشد فک، حفظ فضای دندان‌های دائمی و حتی شکل‌گیری اعتمادبه‌نفس کودک نقش مهمی دارند. پوسیدگی دندان شیری می‌تواند باعث درد، بی‌خوابی، بدغذایی، عفونت، مراجعه اورژانسی به دندانپزشک و حتی آسیب به جوانه دندان دائمی شود. به همین دلیل، شروع به‌موقع مسواک زدن و آموزش عادت‌های درست دهانی، یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های والدین برای سلامت آینده کودک است.

در این راهنمای کامل، مرحله‌به‌مرحله توضیح می‌دهیم که مراقبت از دهان کودک از نوزادی تا سن مدرسه چگونه باید انجام شود، چه زمانی مسواک وارد برنامه روزانه شود، چه مقدار خمیر دندان مناسب است، کودک از چه سنی می‌تواند خودش مسواک بزند و چه زمانی مراجعه به دندانپزشک کودکان ضروری است.

مراقبت از دهان کودک از نوزادی شروع می‌شود، نه از زمان رویش دندان

بسیاری از والدین مراقبت دهان و دندان را با دیدن اولین دندان شروع می‌کنند، در حالی که بهتر است بهداشت دهان از همان ماه‌های ابتدایی تولد آغاز شود. در نوزادانی که هنوز دندان ندارند، شیر مادر یا شیر خشک می‌تواند روی لثه‌ها و زبان باقی بماند. البته در این سن پوسیدگی دندانی وجود ندارد، چون دندانی رویش نکرده، اما تمیز کردن ملایم لثه‌ها چند فایده مهم دارد.

اول اینکه کودک به لمس دهان عادت می‌کند. این موضوع در آینده، هنگام شروع مسواک زدن، مقاومت کودک را کمتر می‌کند. دوم اینکه والدین از همان ابتدا یک روتین مراقبتی ایجاد می‌کنند و به‌تدریج مراقبت دهان و دندان به بخشی طبیعی از زندگی روزانه خانواده تبدیل می‌شود. سوم اینکه تمیز کردن دهان به والدین کمک می‌کند زخم‌ها، برفک دهان، التهاب لثه یا علائم غیرعادی را زودتر متوجه شوند.

برای تمیز کردن دهان نوزاد، نیازی به مسواک نیست. کافی است یک گاز استریل یا پارچه نرم و تمیز را با آب جوشیده سردشده مرطوب کنید و خیلی آرام روی لثه‌ها، داخل گونه‌ها و سطح زبان بکشید. این کار بهتر است روزی یک بار، به‌خصوص بعد از آخرین وعده شیر شبانه انجام شود. فشار زیاد لازم نیست؛ هدف فقط پاک کردن ملایم باقی‌مانده شیر و عادت دادن کودک به مراقبت دهانی است.

اولین دندان کودک که درآمد، زمان مسواک زدن واقعی شروع شده است

زمان رویش اولین دندان در کودکان متفاوت است، اما معمولاً حدود ۶ ماهگی اولین دندان شیری ظاهر می‌شود. ممکن است در بعضی کودکان این اتفاق زودتر یا دیرتر بیفتد. نکته مهم این است که به‌محض دیده شدن اولین دندان، باید مسواک زدن کودک شروع شود.

دندان تازه رویش‌یافته، حتی اگر فقط بخشی از آن از لثه بیرون آمده باشد، در معرض پوسیدگی قرار دارد. باکتری‌های دهان از قند موجود در شیر، غذاهای کمکی، آبمیوه‌ها یا خوراکی‌های شیرین تغذیه می‌کنند و اسید تولید می‌کنند. این اسید به مینای دندان آسیب می‌زند و پوسیدگی می‌تواند خیلی سریع پیشرفت کند، مخصوصاً در دندان‌های شیری که ساختار ظریف‌تری نسبت به دندان‌های دائمی دارند.

برای شروع، باید از مسواک انگشتی یا مسواک مخصوص نوزاد استفاده شود. سر مسواک باید کوچک، موهای آن بسیار نرم و دسته آن مناسب کنترل والدین باشد. در این سن کودک قادر به مسواک زدن نیست و والدین باید همه مراحل را انجام دهند. بهتر است مسواک زدن حداقل دو بار در روز انجام شود: یک بار صبح و یک بار شب قبل از خواب. مسواک شبانه اهمیت ویژه‌ای دارد، چون در طول خواب جریان بزاق کمتر می‌شود و دندان‌ها بیشتر در معرض آسیب اسیدها قرار می‌گیرند.

مقدار خمیر دندان برای کودک چقدر باید باشد؟

یکی از دغدغه‌های رایج والدین، استفاده از خمیر دندان فلورایددار است. برخی نگران بلعیدن خمیر دندان توسط کودک هستند و بعضی دیگر اصلاً از خمیر دندان استفاده نمی‌کنند. نکته کلیدی این است که خمیر دندان باید متناسب با سن کودک و به مقدار درست استفاده شود.

فلوراید در مقدار مناسب به مقاوم شدن مینای دندان کمک می‌کند و نقش مهمی در پیشگیری از پوسیدگی دارد. اما مصرف بیش از حد آن، مخصوصاً در کودکانی که خمیر دندان را می‌بلعند، می‌تواند مشکل‌ساز شود. بنابراین مقدار خمیر دندان از خود استفاده از آن مهم‌تر است.

در کودکان زیر ۳ سال، مقدار خمیر دندان باید بسیار کم باشد؛ فقط در حدی که روی نوک مسواک دیده شود. در این سن، کودک معمولاً توانایی تف کردن کامل ندارد و ممکن است بخشی از خمیر دندان را ببلعد. از حدود ۳ سالگی که کودک بهتر می‌تواند دهانش را بشوید و خمیر دندان را تف کند، مقدار آن کمی افزایش پیدا می‌کند.

بهتر است والدین خمیر دندان را در اختیار آزاد کودک قرار ندهند. کودک ممکن است به دلیل طعم خمیر دندان، مقدار زیادی از آن را استفاده کند یا حتی بخورد. همیشه مقدار خمیر دندان باید توسط بزرگسال کنترل شود.

روش درست مسواک زدن دندان کودک

مسواک زدن کودک فقط کشیدن مسواک روی دندان‌ها نیست. روش انجام آن اهمیت زیادی دارد، چون اگر دندان‌ها به‌درستی تمیز نشوند، حتی مسواک زدن روزانه هم نمی‌تواند به‌خوبی جلوی پوسیدگی را بگیرد. در کودکان خردسال، پلاک میکروبی بیشتر در نزدیکی خط لثه، پشت دندان‌های جلو و شیارهای دندان‌های آسیاب جمع می‌شود.

برای مسواک زدن بهتر است کودک در وضعیتی قرار بگیرد که والدین دید کافی به دهان او داشته باشند. برای نوزادان و کودکان کوچک، می‌توان کودک را روی پا خواباند؛ به‌طوری که سر او در آغوش والد قرار بگیرد. برای کودکان بزرگ‌تر، ایستادن جلوی آینه یا نشستن روی صندلی می‌تواند مناسب باشد.

حرکات مسواک باید آرام، کوتاه و کنترل‌شده باشد. نیازی به فشار زیاد نیست. فشار بیش از حد می‌تواند لثه را تحریک کند و باعث شود کودک از مسواک زدن بدش بیاید. سطح بیرونی، سطح داخلی و سطح جونده همه دندان‌ها باید تمیز شود. دندان‌های جلویی بالا، به‌خصوص در کودکانی که شب‌ها شیر می‌خورند یا با شیشه شیر می‌خوابند، نیاز به توجه بیشتری دارند.

برای کودکان کم‌سن، مسواک زدن ممکن است فقط یک تا دو دقیقه طول بکشد. مهم‌تر از زمان دقیق، تمیز شدن همه سطوح دندانی است. با بزرگ‌تر شدن کودک، می‌توان مدت مسواک زدن را به حدود دو دقیقه رساند و با استفاده از شعر، تایمر، بازی یا قصه آن را جذاب‌تر کرد.

مسواک زدن شبانه مهم‌ترین نوبت مراقبت دندان کودک است

اگر قرار باشد فقط یک نکته از کل مراقبت دهان کودک را جدی‌تر بگیریم، آن نکته مسواک زدن قبل از خواب است. در طول روز، بزاق دهان تا حدی به شست‌وشوی دندان‌ها کمک می‌کند. اما شب هنگام خواب، بزاق کمتر ترشح می‌شود و باقی‌مانده شیر، غذا یا خوراکی‌های شیرین مدت طولانی‌تری روی دندان‌ها می‌ماند.

بعد از مسواک شبانه، بهتر است کودک چیزی جز آب نخورد. شیر، بیسکویت، خرما، آبمیوه، شیرکاکائو، فرنی شیرین یا حتی برخی داروهای شیرین می‌توانند اثر مسواک را از بین ببرند. یکی از دلایل شایع پوسیدگی زودرس کودکان، خوابیدن با شیشه شیر یا شیر خوردن مکرر شبانه بعد از رویش دندان‌هاست.

این موضوع به‌ویژه در کودکانی مهم است که دندان‌های جلویی بالای آن‌ها تازه درآمده است. پوسیدگی ناشی از شیر شبانه معمولاً از همین دندان‌ها شروع می‌شود و ممکن است ابتدا به شکل لکه‌های سفید گچی نزدیک لثه دیده شود. این لکه‌ها هشدار جدی هستند و بهتر است در اولین فرصت توسط دندانپزشک کودکان بررسی شوند.

از چه سنی کودک می‌تواند خودش مسواک بزند؟

کودکان معمولاً علاقه دارند کارها را خودشان انجام دهند. این استقلال‌طلبی ارزشمند است و باید تشویق شود، اما در مورد مسواک زدن نباید خیلی زود مسئولیت کامل را به کودک سپرد. مهارت حرکتی دست کودکان تا سال‌ها برای تمیز کردن دقیق همه سطوح دندان کافی نیست.

کودک ممکن است مسواک را در دهان بچرخاند، کمی کف تولید کند و تصور کند دندان‌هایش تمیز شده‌اند، اما معمولاً نواحی مهمی مثل پشت دندان‌ها، کنار لثه و دندان‌های آسیاب به‌خوبی تمیز نمی‌شوند. به همین دلیل توصیه می‌شود تا حدود ۶ تا ۸ سالگی، والدین همچنان بر مسواک زدن کودک نظارت داشته باشند و در بسیاری از موارد خودشان مرحله نهایی را انجام دهند.

یک روش کاربردی این است که اجازه دهید کودک ابتدا خودش مسواک بزند، سپس والدین با جمله‌ای مثبت مثل «حالا نوبت منه که دندونات رو برق بندازم» کار را کامل کنند. این روش هم حس استقلال کودک را حفظ می‌کند و هم خیال والدین را از تمیزی دندان‌ها راحت‌تر می‌سازد.

انتخاب مسواک مناسب برای کودک

انتخاب مسواک مناسب، نقش مهمی در راحتی و کیفیت مسواک زدن دارد. مسواک کودک نباید فقط از نظر رنگ و طرح جذاب باشد؛ اندازه، نرمی موها و تناسب با سن کودک اهمیت بیشتری دارد. مسواک بزرگ باعث می‌شود والدین نتوانند به‌خوبی دندان‌های عقب را تمیز کنند و ممکن است کودک احساس ناراحتی کند.

برای نوزادان، مسواک انگشتی یا مسواک با سر بسیار کوچک مناسب است. با افزایش تعداد دندان‌ها، باید از مسواک کودک با دسته مناسب و موهای نرم استفاده شود. موهای زبر نه‌تنها دندان‌ها را بهتر تمیز نمی‌کنند، بلکه ممکن است باعث آزردگی لثه شوند.

مسواک کودک باید هر سه ماه یک بار تعویض شود، یا زودتر اگر موهای آن خم، باز یا فرسوده شده باشند. همچنین بعد از بیماری‌هایی مثل سرماخوردگی، عفونت دهان یا گلودرد، تعویض مسواک می‌تواند انتخاب بهتری باشد. نگهداری مسواک هم مهم است؛ مسواک باید بعد از استفاده شسته شود، در فضای باز خشک شود و با مسواک دیگران تماس نداشته باشد.

آیا مسواک برقی برای کودکان مناسب است؟

مسواک برقی در برخی کودکان می‌تواند مفید باشد، به‌خصوص کودکانی که با مسواک معمولی همکاری کمی دارند یا والدین در تمیز کردن دندان‌های عقب آن‌ها مشکل دارند. اما مسواک برقی جایگزین نظارت والدین نیست. اگر کودک مسواک برقی را فقط روی چند دندان نگه دارد یا با عجله از آن استفاده کند، نتیجه مطلوب به دست نمی‌آید.

برای کودکان خردسال، صدای مسواک برقی ممکن است در ابتدا ترسناک باشد. بهتر است قبل از قرار دادن آن در دهان، کودک اجازه داشته باشد مسواک را ببیند، صدای آن را بشنود و با دست لمس کند. انتخاب سری کوچک و نرم بسیار مهم است. همچنین والدین باید مراقب باشند کودک مسواک را فشار ندهد.

مسواک برقی می‌تواند برای جذاب‌تر شدن مسواک زدن کمک‌کننده باشد، اما اصل ماجرا همچنان همان است: دندان‌ها باید منظم، کامل و با تکنیک درست تمیز شوند. در صورت تردید، دندانپزشک کودکان می‌تواند بر اساس سن، همکاری کودک و وضعیت دندان‌ها، مناسب‌ترین گزینه را پیشنهاد دهد.

نخ دندان برای کودک از چه زمانی لازم می‌شود؟

بسیاری از والدین تصور می‌کنند نخ دندان فقط برای بزرگسالان است، در حالی که در کودکان هم می‌تواند ضروری باشد. تا زمانی که بین دندان‌های کودک فاصله وجود دارد و مسواک می‌تواند کناره‌های دندان را تمیز کند، نخ دندان معمولاً ضرورت روزانه ندارد. اما وقتی دندان‌ها به هم می‌چسبند و فاصله بین آن‌ها بسته می‌شود، مسواک دیگر نمی‌تواند سطح بین دو دندان را تمیز کند.

در این شرایط، باقی‌مانده غذا و پلاک میکروبی بین دندان‌ها جمع می‌شود و پوسیدگی بین‌دندانی ایجاد می‌کند؛ نوعی پوسیدگی که گاهی از بیرون به‌راحتی دیده نمی‌شود و وقتی مشخص می‌شود که حفره بزرگ‌تر شده یا کودک درد دارد. دندان‌های آسیاب شیری به‌خصوص مستعد پوسیدگی بین‌دندانی هستند.

والدین باید نخ دندان کشیدن را برای کودک انجام دهند. استفاده از نخ دندان‌های دسته‌دار کودکانه می‌تواند کار را ساده‌تر کند. بهتر است این کار شب‌ها قبل از مسواک انجام شود تا پس از خارج شدن مواد غذایی از بین دندان‌ها، مسواک و خمیر دندان بتوانند بهتر عمل کنند.

نقش تغذیه در کنار مسواک زدن

حتی بهترین مسواک زدن هم اگر با تغذیه نامناسب همراه باشد، نمی‌تواند به‌تنهایی از دندان‌ها محافظت کند. پوسیدگی دندان فقط به مقدار شیرینی مصرفی مربوط نیست؛ تعداد دفعات مصرف مواد قندی اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر کودک در طول روز بارها بیسکویت، شکلات، کیک، آبمیوه، شیر طعم‌دار، پاستیل یا تنقلات چسبنده مصرف کند، دندان‌ها مدام در معرض حمله اسیدی قرار می‌گیرند.

بهتر است خوراکی‌های شیرین، اگر قرار است مصرف شوند، همراه وعده اصلی غذا باشند نه به‌صورت ریزه‌خواری مداوم. بعد از میان‌وعده‌ها، نوشیدن آب ساده می‌تواند به پاک شدن بخشی از باقی‌مانده مواد غذایی کمک کند. خوراکی‌هایی مثل میوه تازه، پنیر، مغزهای مناسب سن کودک، نان و غذاهای خانگی معمولاً انتخاب‌های بهتری نسبت به تنقلات صنعتی چسبنده هستند.

مسواک زدن و تغذیه سالم باید در کنار هم قرار بگیرند. اگر کودک شب‌ها به‌خوبی مسواک بزند اما در طول روز دائماً خوراکی شیرین بخورد، همچنان خطر پوسیدگی بالا خواهد بود.

وقتی کودک مسواک زدن را دوست ندارد چه کنیم؟

مقاومت کودک در برابر مسواک زدن کاملاً رایج است. بسیاری از کودکان در دوره‌ای از رشد خود نسبت به مسواک زدن گریه، فرار، بستن دهان یا مخالفت نشان می‌دهند. این رفتار معمولاً به معنای شکست والدین نیست؛ بلکه بخشی از روند عادت‌سازی است. مهم این است که والدین با آرامش، ثبات و خلاقیت برخورد کنند.

نباید مسواک زدن به میدان جنگ روزانه تبدیل شود. اگر کودک هر شب با تهدید، عصبانیت یا اجبار شدید مسواک بزند، ممکن است نسبت به مراقبت دهان احساس منفی پیدا کند. از طرف دیگر، حذف مسواک به دلیل گریه کودک هم راه‌حل درستی نیست. والدین باید مرزی مهربان اما ثابت داشته باشند: مسواک زدن انجام می‌شود، اما می‌توانیم آن را دلپذیرتر کنیم.

استفاده از مسواک با طرح مورد علاقه کودک، انتخاب خمیر دندان با طعم مناسب، خواندن شعر، پخش آهنگ کوتاه، مسواک زدن همزمان والدین، استفاده از عروسک و بازی «مسواک زدن دندان‌های خرسی» می‌تواند کمک‌کننده باشد. برخی کودکان دوست دارند خودشان مسواک را انتخاب کنند. بعضی دیگر با جدول تشویقی بهتر همکاری می‌کنند.

برای کودکان کوچک، بهتر است از جملات کوتاه و مثبت استفاده شود: «اول دندون‌های بالا، بعد دندون‌های پایین»، «داریم میکروب‌ها رو بیرون می‌کنیم»، «دندونات دارن تمیز و قوی می‌شن». توضیحات طولانی معمولاً برای کودک خسته‌کننده است. مهم‌تر از همه، والدین باید الگوی خوبی باشند. کودکی که می‌بیند پدر و مادرش هر شب مسواک می‌زنند، راحت‌تر این رفتار را می‌پذیرد.

اشتباهات رایج والدین در مسواک زدن کودک

بعضی از اشتباهات کوچک، در طول زمان اثر زیادی روی سلامت دندان کودک می‌گذارند. یکی از رایج‌ترین اشتباهات این است که والدین مسواک زدن را به خود کودک می‌سپارند، در حالی که کودک هنوز مهارت کافی ندارد. نتیجه این می‌شود که ظاهر برنامه رعایت شده، اما دندان‌ها واقعاً تمیز نشده‌اند.

اشتباه دیگر، شروع دیرهنگام مسواک زدن است. گاهی والدین منتظر می‌مانند تا تعداد دندان‌ها زیاد شود یا کودک بزرگ‌تر شود. اما پوسیدگی می‌تواند از همان اولین دندان شروع شود. همچنین برخی والدین فقط صبح‌ها دندان کودک را مسواک می‌زنند و نوبت شبانه را جدی نمی‌گیرند، در حالی که مسواک قبل از خواب اهمیت بیشتری دارد.

استفاده زیاد از خمیر دندان، انتخاب مسواک نامناسب، فشار زیاد هنگام مسواک زدن، بی‌توجهی به دندان‌های عقب، دادن خوراکی بعد از مسواک شبانه و مراجعه نکردن به دندانپزشک تا زمان درد از دیگر اشتباهات رایج است.

اولین مراجعه کودک به دندانپزشک چه زمانی باشد؟

بهتر است اولین مراجعه کودک به دندانپزشک کودکان با رویش اولین دندان‌ها و در حدود یک‌سالگی انجام شود. هدف از این مراجعه معمولاً درمان نیست، بلکه بررسی وضعیت رشد دندان‌ها، آموزش روش صحیح مسواک زدن، ارزیابی خطر پوسیدگی، اصلاح عادت‌های تغذیه‌ای و آشنا شدن کودک با محیط دندانپزشکی است.

مراجعه زودهنگام باعث می‌شود کودک دندانپزشکی را فقط با درد و درمان تجربه نکند. وقتی اولین دیدارها ساده، کوتاه و بدون استرس باشند، کودک در آینده همکاری بهتری خواهد داشت. دندانپزشک کودکان علاوه بر بررسی دندان‌ها، می‌تواند درباره پستانک، مکیدن انگشت، شیر شبانه، فلوراید، نخ دندان، تغذیه و عادت‌های دهانی کودک راهنمایی دقیق بدهد.

دکتر مرتضی بناکار، دندانپزشک کودکان، با تمرکز بر پیشگیری و درمان‌های متناسب با سن کودک، می‌تواند به والدین کمک کند برنامه مراقبتی درستی برای فرزندشان داشته باشند. بسیاری از مشکلات دندانی کودکان اگر زود تشخیص داده شوند، با روش‌های ساده‌تر، کم‌هزینه‌تر و کم‌استرس‌تر قابل کنترل هستند. هدف اصلی در دندانپزشکی کودکان فقط درمان پوسیدگی نیست؛ بلکه ساختن تجربه‌ای آرام، ایمن و مثبت برای کودک و خانواده است.

علائم هشداردهنده پوسیدگی دندان کودک

پوسیدگی دندان همیشه با درد شروع نمی‌شود. در واقع، بسیاری از پوسیدگی‌های کودکان در مراحل اولیه بدون درد هستند و فقط با تغییر رنگ یا ظاهر دندان دیده می‌شوند. والدین باید هنگام مسواک زدن به دندان‌ها نگاه کنند و تغییرات غیرعادی را جدی بگیرند.

لکه‌های سفید گچی نزدیک لثه، مخصوصاً روی دندان‌های جلویی بالا، می‌توانند نشانه شروع پوسیدگی باشند. لکه‌های زرد، قهوه‌ای یا سیاه، گیر کردن غذا بین دندان‌ها، بوی بد دهان، حساسیت به شیرینی یا سرما، درد هنگام جویدن، تورم لثه یا آبسه از علائمی هستند که نیاز به بررسی دندانپزشکی دارند.

گاهی والدین می‌گویند «دندان شیری است و می‌افتد»، اما این نگاه می‌تواند باعث پیشرفت مشکل شود. بعضی دندان‌های شیری تا حدود ۱۰ تا ۱۲ سالگی در دهان می‌مانند. از دست رفتن زودهنگام آن‌ها می‌تواند باعث به‌هم‌ریختگی نظم دندان‌های دائمی و نیاز به درمان‌های بعدی شود. بنابراین پوسیدگی دندان شیری باید جدی گرفته شود.

مراقبت از دندان کودک در سن مهدکودک

سن مهدکودک دوره‌ای حساس است. کودک اجتماعی‌تر می‌شود، میان‌وعده‌های بیرون از خانه بیشتر می‌شود و گاهی کنترل والدین روی تغذیه روزانه کمتر است. از طرف دیگر، کودک در این سن علاقه بیشتری به استقلال دارد و ممکن است اصرار کند خودش مسواک بزند. این استقلال خوب است، اما باید با نظارت همراه باشد.

در این سن بهتر است مسواک زدن به یک برنامه ثابت تبدیل شود: صبح بعد از صبحانه و شب قبل از خواب. والدین می‌توانند با ایجاد روتین مشخص، مقاومت کودک را کاهش دهند. مثلاً هر شب بعد از پوشیدن لباس خواب، اول دستشویی، بعد مسواک و بعد قصه خواب. وقتی مسواک زدن جای ثابتی در برنامه شبانه داشته باشد، کمتر محل مذاکره و چانه‌زنی می‌شود.

برای کودکانی که در مهدکودک میان‌وعده می‌خورند، بهتر است والدین درباره نوع خوراکی دقت کنند. خوراکی‌های چسبنده و شیرین، حتی اگر کوچک باشند، می‌توانند خطر پوسیدگی را بالا ببرند. بهتر است کودک به نوشیدن آب ساده عادت کند و آبمیوه یا نوشیدنی‌های شیرین به مصرف روزانه تبدیل نشوند.

مراقبت از دندان کودک در سن مدرسه

با ورود به مدرسه، دندان‌های دائمی کم‌کم رویش پیدا می‌کنند. معمولاً اولین دندان‌های دائمی آسیاب در حدود ۶ سالگی پشت دندان‌های شیری رشد می‌کنند، بدون اینکه دندانی بیفتد. به همین دلیل بسیاری از والدین متوجه دائمی بودن آن‌ها نمی‌شوند. این دندان‌ها شیارهای عمیقی دارند و اگر خوب تمیز نشوند، مستعد پوسیدگی هستند.

در این سن، کودک باید مسئولیت بیشتری در مسواک زدن بپذیرد، اما نظارت والدین همچنان لازم است. بهتر است والدین هر چند شب یک بار کیفیت مسواک زدن را بررسی کنند، به‌خصوص دندان‌های عقب را. اگر کودک ارتودنسی متحرک، فضا نگهدارنده یا هر وسیله دهانی دیگری دارد، آموزش بهداشت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

همچنین در سن مدرسه، مصرف خوراکی در زنگ تفریح و بعد از مدرسه بیشتر می‌شود. چیپس، کیک، بیسکویت، نوشیدنی‌های شیرین و شکلات اگر مکرر مصرف شوند، سلامت دندان‌ها را تهدید می‌کنند. آموزش کودک درباره انتخاب‌های بهتر، بدون ایجاد ترس یا حساسیت افراطی، می‌تواند اثر طولانی‌مدت داشته باشد.

فلورایدتراپی و فیشورسیلانت؛ کمک‌های پیشگیرانه مهم

مسواک زدن پایه اصلی مراقبت دهان است، اما در بعضی کودکان برای پیشگیری بهتر از پوسیدگی، اقدامات تکمیلی دندانپزشکی لازم می‌شود. فلورایدتراپی یکی از روش‌هایی است که می‌تواند مقاومت مینای دندان را افزایش دهد. دندانپزشک کودکان با توجه به سن، میزان خطر پوسیدگی، وضعیت تغذیه و بهداشت دهان کودک تصمیم می‌گیرد که این کار لازم است یا نه.

فیشورسیلانت یا شیارپوش هم برای دندان‌های آسیاب کاربرد دارد. شیارهای عمیق سطح جونده دندان‌های آسیاب محل مناسبی برای گیر غذایی و تجمع پلاک هستند. حتی با مسواک زدن خوب، گاهی تمیز کردن عمق این شیارها دشوار است. در فیشورسیلانت، دندانپزشک ماده‌ای محافظ روی شیارهای دندان قرار می‌دهد تا احتمال پوسیدگی کاهش پیدا کند.

این روش‌ها جایگزین مسواک و تغذیه سالم نیستند، اما می‌توانند برای کودکانی که دندان‌های مستعد پوسیدگی دارند یا سابقه پوسیدگی در دندان‌های شیری آن‌ها دیده شده، بسیار کمک‌کننده باشند.

چگونه مسواک زدن را به عادت پایدار تبدیل کنیم؟

عادت‌های ماندگار معمولاً با تکرار آرام و منظم ساخته می‌شوند، نه با اجبارهای مقطعی. اگر مسواک زدن از نوزادی و نوپایی به بخشی از زندگی کودک تبدیل شود، در سال‌های بعد کمتر به چالش تبدیل خواهد شد. والدین باید مراقبت دهان را مثل خوابیدن، حمام کردن یا بستن کمربند ایمنی ببینند؛ کاری ضروری که با مهربانی اما بدون حذف انجام می‌شود.

بهتر است خانواده‌ها برای مسواک زدن قانون ساده‌ای داشته باشند: هر روز، دو بار، حتماً قبل از خواب. این قانون نباید به حال و حوصله کودک وابسته باشد. البته شیوه اجرای آن می‌تواند منعطف و کودکانه باشد. یک شب با شعر، یک شب با قصه، یک شب با مسابقه آرام، اما اصل مسواک زدن ثابت می‌ماند.

تشویق کلامی هم بسیار اثرگذار است. جمله‌هایی مثل «خیلی خوب دهنت رو باز کردی»، «دندونای عقبت رو عالی تمیز کردیم» یا «امشب خیلی همکاری کردی» به کودک حس موفقیت می‌دهد. لازم نیست همیشه جایزه مادی در کار باشد. توجه مثبت والدین، برای بسیاری از کودکان قوی‌ترین مشوق است.

جمع‌بندی: مسواک زدن کودک را زود شروع کنید، درست ادامه دهید

پاسخ روشن به سؤال «مسواک زدن دندان کودک از چه سنی شروع شود؟» این است: مراقبت از دهان از نوزادی شروع می‌شود و مسواک زدن واقعی از زمان رویش اولین دندان آغاز می‌گردد. دندان شیری، هرچند موقت است، اما نقش مهمی در سلامت، رشد و آرامش کودک دارد. بی‌توجهی به آن می‌تواند باعث درد، پوسیدگی زودرس، عفونت و مشکلات بعدی در دندان‌های دائمی شود.

والدین باید تا سال‌ها در مسواک زدن کودک نقش فعال داشته باشند. کودک می‌تواند تمرین کند، مشارکت کند و به‌تدریج مستقل شود، اما نظارت والدین حداقل تا سال‌های ابتدایی مدرسه ضروری است. استفاده از مقدار مناسب خمیر دندان، مسواک نرم و متناسب با سن، توجه به مسواک شبانه، کنترل تغذیه، استفاده از نخ دندان در زمان لازم و مراجعه منظم به دندانپزشک کودکان، مجموعه‌ای از اقدامات ساده اما بسیار مؤثر هستند.

اگر درباره زمان شروع مسواک، مقدار خمیر دندان، لکه‌های مشکوک روی دندان، پوسیدگی‌های اولیه، شیر خوردن شبانه یا مقاومت کودک در برابر مسواک زدن نگرانی دارید، مشاوره با دندانپزشک کودکان می‌تواند بهترین مسیر را روشن کند. دکتر مرتضی بناکار با نگاه تخصصی به دندانپزشکی کودکان، می‌تواند به والدین کمک کند تا مراقبت از دندان کودک را از همان سال‌های اول زندگی به شکلی درست، آرام و پیشگیرانه آغاز کنند. شروع زودهنگام مراقبت، ساده‌ترین راه برای ساختن لبخندی سالم در سال‌های آینده است.